Stefaan De Vos

Gisteren ben ik naar de 'last lecture' geweest van professor Marc Buelens, Doctor in Industrial Psychology, en gewezen docent management aan de Universiteit Gent en aan Vlerick Leuven Gent Management School. De activiteit werd georganiseerd door Voseko, de Alumnivereniging van de economiestudenten Gent.

Het onderwerp "Waarom slimme managers... en bankiers soms domme beslissingen nemen", ontaardde al snel in de theorie van de animal spirits, en was dan ook bijster interessant.
Deze theorie begon - zoals zoveel - bij John Maynard Keynes, die in 1936 het begrip 'animal spirits' lanceerde om aan te geven dat heel wat beslissingen veroorzaakt worden door haast spontane krachten. Spontaan optimisme en pessimisme veroorzaken effecten die de gehele economie bepalen. In 2009 werd deze theorie terug in de actualiteit geplaatst door het boek 'Animal Spirits' van George A. Akerlof ( nobelprijswinnaar economie) en Robert J. Shiller.

Er worden vijf animal spiritis onderscheiden.

Vertrouwen is de rode draad doorheen de economie. Consumentenvertrouwen, vertrouwen in de bankiers, vertrouwen in de ratings van Moody's. De golf van vertrouwen zwelt almaar verder aan, groeit spontaan, begeestert de economie, en doet mensen dingen doen die ze achteraf gezien beter niet hadden gedaan. Leuk was dat gisteren het voorbeeld van de overrating van verpakte producten werd meegegeven door ratingbureaus zoals Moody's, waarover ik mijn vorige blogtekst heb geschreven.

De tweede animal spirit is de fairheid of rechtvaardigheid der dingen. Alles moet fair zijn, of zal niet zijn. Van zodra de toplonen toch te hoog worden, beginnen de anderen te morren. Ook deze 'spirit' begeestert de economie. Stel dat je gevraagd wordt wat je wil betalen voor een stuk chocola. Je antwoordt 5 euro. Dan zal blijken dat je dit wel zal willen betalen als je hoort dat de lat chocola uit de Leonidas - winkel komt waar hij 3 euro kost, en niet wanneer je weet dat de chocoladelat uit de Aldi komt, waar hij maar 0,5 eurocent kost. Let dus op hoe men iets verkoopt, want verkooptrucs met vergelijkingen leiden tot irrationeel koopgedrag.

De derde animal spirit, corruptie en anti-sociaal gedrag spreekt voor zich. Ratingbureaus die hun inkomsten - die ze vooral ontvangen vanwege die instellingen die ze raten - het laatste decennium spectaculair hebben zien stijgen, zullen hun ratinggedrag vaak aanpassen aan een gewenste verdere evolutie van die inkomsten.

Geldillusie, of fouten die mensen maken bij de beoordeling van geld is de vierde animal spirit. Te vaak wordt een concept zoals inflatie miskent. De mens denkt vooral nominaal.

De laatste animal spirit is die van de verhalen. Verhalen bepalen de economie. Het verhaal van de internetboost, het verhaal van Lernout & Hauspie, de verhalen van Jean-Pierre Van Rossem,  de verhalen van de politieke leiders, de verhalen van de gekende beursspeculant George Soros ...

Deze vijf animal spirits  - of de vijf psychologische drijfveren die het economisch handelen bepalen  - zetten mensen aan tot ondoordachte handelingen.

Meer nog, hedgefondsen, ratingbureaus, beleggingsadviseurs, verkopers, politici, ze maken er allemaal goed gebruik van, en tonen zo ook aan dat ze wel degelijk bestaan.

De kunst is dan ook om er zich ten eerste bewust van te zijn, en ten tweede ze te ontwijken.

AND WHO WILL RATE THE RATINGS?../ 

Enkele impressies uit de kranten van deze week doen de wenkbrauwen fronsen...

"Standard and Poor's en Moody's deden de vertrouwenscrisis rond Griekenland opnieuw oplaaien. Beide ratingbureaus dreigden ermee de kredietrating van het Zuid-Europese land verder te verlagen als de regering haar financiële huishouden niet op orde krijgt." (De Tijd, 26 februari 2010)

"Begin deze week steeg het renteverschil tussen Griekenland en de andere eurolanden fors nadat het Ratingagentschap Fitch de kredietrating van de grootste vier banken had verlaagd, wat een uitstroom uit Griekse obligaties met zich meebracht." (De Tijd , 24 februari 2010)

Ook in Spanje rommelt het. Een begrotingstekort van 11,4% in 2009, en de maatregel van Zapatero die de pensioenleeftijd optrekt van  65 tot 67 jaar, ontlokt niet alleen een massaal vakbondsprotest uit, maar ook de uitspraak van de secretaris-generaal van de OESO, Angel Gurria dat volgens hem de ratingbureaus de situatie op de voet volgen... (De Tijd, 24 februari 2009).

Gaan we wat verder in de tijd terug dan vinden we berichten in de zin van  :

"Moody's geeft Portugal gele kaart.'-"Ratingkantoor Standard & Poor's maakt zich zorgen om Brusselse begroting."-"Moody's  : VS kunnen triple A rating verliezen."

Kan u nog volgen? Wat is een rating? Wie zijn die ratingagentschappen dat zij een land kunnen dwingen dieper te snijden in de uitgaven of de belastingen te verhogen? Welk een macht kunnen zij tentoon spreiden ten aanzien van ja zelfs de machtigste landen? Wie controleert hen? Who will rate the ratings?

Kredietratings zijn scores die door ratingburaus of -agentschappen gebruikt worden om het risico te duiden in welke mate een bedrijf, een land, aangegane leningen niet meer zou kunnen terugbetalen. Een AAA rating bijvoorbeeld garandeert de belegger een risico van quasi nul dat hij zijn geld niet terug zal zien, een D-rating daarentegen ....

Ratingbureaus zijn privéondernemingen, waarvan de bekendste Standard & Poor's, Moody's en Fitch, zijn.

België bijvoorbeeld krijgt van S&P een AA+ rating, een niveau net onder het hoogst mogelijke niveau van rating, omdat wij met een grote schuld kampen ... maar al bij al dus niet zo slecht.

Je kan ratings vergelijken met de Michelinsterren voor restaurants.

Nu, wat is daar mis mee? Wel, heel wat ....

Het hoeft geen betoog dat ratingagentschappen een enorme macht hebben. Een ratingverlaging kan enorme gevolgen hebben voor een onderneming, een land. Vaak gerechtvaardigd, en het kan de onderneming, het land aanzetten om maatregelen te nemen. Maar de vraag is wat bijvoorbeeld het nut van een ratingverlaging voor Griekenland is geweest, behalve een versnelling en versterking van de negatieve spiraal waar het land al in zat. Bovendien maakt dit het onmogelijk voor deze landen een strategie van heropleving in gang te zetten, getuige onderstaande passage uit de Tijd van 26 februari  :

"Griekenland ziet zijn plannen om deze week cash op te halen doorkruist door enkele kritische rapporten van de ratingbureaus S&P en Moody's."

Daarnaast beschikt een ratingbureau over de mogelijkheid om spontaan ratings te publiceren, uit eigen beweging dus, zonder dat dit is overeengekomen met het land.

Wil men zich verzetten tegen publicatie dan kan men een veto stellen daartegen, met als gevolg dat  de rating-agentschappen dan eenvoudig melden dat de betreffende klant een veto heeft gesteld tegen een publicatie, wat neerkomt op het verlagen van een rating.

Ratingbureaus kunnen zich ook vergissen. Algemeen wordt nu aangenomen dat ze de rommelkredieten, een duistere  speler in de huidige financiële en economische crisis, foutief hadden ingeschat. Een veel te positieve rating zorgde voor het enorme succes van deze kredieten, en een toedekking van hun ware aard ... verpakte en doorverkochte  leningen (effectisering).

Was het een vergissing?  Of ... is er nog iets anders ...

Jawel, de structuur en werking van de bureaus ... De bureaus worden betaald door de emittenten van effecten waarvoor zij een rating moeten geven. Dat ruikt naar belangenvermenging, en kan een verklaring bieden voor de stelselmatig hoge ratings voor rommelproducten. Daarnaast geven de meeste ratingbureaus naast quoteringen, ook vaak advies aan de bedrijven die ze beoordelen. Of om dit alles anders te stellen : "wiens brood men eet, ..."

Ratingbureaus wordt ook verweten dat ze achter de feiten aanhollen. Toen zich problemen stelden in de vastgoedmarkt  in de VS, werden de ratings pas aangepast wanneer al tal van betalingsmoeilijkheden zichtbaar werden. We weten allemaal dat de Griekse tragedie al algemeen gekend was, maar pas echt een doorbraak kende wanneer Fitch eind vorig jaar de rating voor Griekenland verlaagde.

Tegenwoordig pakken de ratingbureaus het dan ook anders aan, en ze lanceren negatieve of positieve verwachtingen, de zogenaamde warnings. Een voorbeeld :

"Moody's waarschuwde gisteren dat het 'over enkele maanden' de kredietrating van Griekenland kan verlagen als het land zich niet aan zijn loodzware saneringspan houdt." (De Tijd, 26 februari 2009) ... is dit niet enorm verregaand?

Tot slot, de manier waarop ratingbureaus hun ratings opmaken is ondoorzichtig.

Wordt er dan niets aan gedaan?

De grootste ratingbureaus zijn Amerikaanse privéondernemingen. In de VS bestaat niet echt regelgeving (op een code of conduct na, en De Rating agency Act van 2006 die een vorm van registratie invoert) , en het uitbrengen van ratings wordt aanzien als het uitbrengen van een visie, en valt onder de noemer vrije meningsuiting.

In Europa daarentegen, heeft men, als reactie op de perverse rol van de ratingagentschappen in de crisis, eind 2009 wel een verordening aangenomen. Deze verordening verplicht alle ratingbureaus die in de EU willen werken zich te registreren en te voldoen aan enkele regels inzake transparantie- en rapportageverplichtingen, belangenconflicten en kwaliteit. Ondernemingen mogen alleen gebruik maken van ratings afgegeven door in Europa gevestigde en geregistreerde bureaus. Ratings afgegeven in een derde land kunnen echter bekrachtigd worden mits ze aan diverse voorwaarden voldoen.

Een stap in de goede richting, maar S&P, of Moody's zullen nog steeds spontaan ratings aan landen kunnen geven en deze kunnen verlagen of verhogen wanneer dit in hun visie nodig zou blijken te zijn.

Een evolutie om op te volgen ....

Stefaan De Vos 26-2-2010